ظرفیت های وقف در جهت توسعه اکوسیستم کارآفرینی منطقه

محسن 18 دسامبر 2017 0
محسن مولایی نسب

مدیرعامل شتابدهنده کسب و کار پرش

info@pareshac.com

 چکیده :

تامین منابع مالی غیر انتفاعی برای رشد اکوسیستم کارآفرینی همواره یکی از دغدغه های فعالان این حوزه بوده است .وقف به عنوان یک نهاد سنتی و ملی ایران که ریشه تاریخی بسیار طولانی دارد در مقوله های اجتماعی بسیار موثر عمل کرده است و همواره برای تولید سرمایه های اجتماعی عظیم مورد استفاده قرار گرفته است . استفاده از این نهاد دو وجهی که قابلیت ارتباط موثر با بخش مدرن را دارد میتواند بسیار از چالش های امروز اکوسیستم کارآفرینی ایران در بخش تامین منابع مالی و زیر ساخت های اجرایی را حل کرده و نوع جدیدی از وقف به عنوان وقف فزاینده ارزش آفرین را ایجاد کند.

 

مقدمه

تامین منابع و زیر ساخت های لازم برای توسعه کارآفرینی در جامعه یکی از دغدغه های همیشگی فعالان این حوزه است. در بخش های غیر انتفاعی که با هدف توسعه اکوسیستم و ظرفیت های آن برای رشد فرهنگ و تفکر کارآفرینی است تامین مالی و زیر ساخت ها میتواند اولین و بزرگترین مانع در مسیر باشد چرا که در فعالیت ها و برنامه های شتابدهی همواره شما به دید انتفاعی به برنامه نگاه میکنید و در نتیجه برای آن یک برنامه مالی دارید و سرمایه گذاران نیز با اهداف مختلف به این برنامه ها جذب میشوند اما در برنامه های غیر انتفاعی این مهم معمولا با چالش مواجه است .

اما نهادهایی در جامعه ما و منطقه وجود دارد که میتواند راهگشای بزرگ مسیر توسعه فرهنگ کارآفرینی در ایران و منطقه باشد. یکی از این نهادها  وقف است.وقف با تامین زیر ساخت ها و تامین منابع مالی میتواند مسیر بلوغ اکوسیستم کارآفرینی ایران را هموار کند و راهی ابدی و ماندگار برای خلق ارزش در جهان و تولید ثروت حلال در جامعه را بسازد.

وقف ؛تعاریف ، سوابق و تجربیات

وقف در زبان فارسي به معناي ايستادن، توقف، حبس کردن،منحصر کردن چيزي به کسي است درماده 55 قانون مدني آمده: وقف عبارت است از اين که عين مال حبس و منافع آن تسليم شود. منظور از حبس نمودن عين مال نگاه داشتن عين مال از نقل و انتقال و هم چنين از تصرفاتي است که موجب تلف عين گردد، زيرا مقصود ازوقف،انتفاع هميشگي موقوف عليهم، از مال موقوفه است و بدين جهت هم آن را وقف گفته اند. منظور از سبيل منافع، واگذاري منافع در راه خداوند، و امور خيريه و اجتماعي است. از نظر فقها نيز حبس عين ملک و بخشيدن منفعت آن (حبس العين – تسبيل المنفعه) وقف است.

وقف، سابقه طولاني در فرهنگ ملل و تمدن هاي تاريخ بشري دارد و مصاديق آن را مي توان در فراعنه مصر جستجو نمود. در مصر قديم، فراعنه، املاک و زمين هايي را براي راهبان اختصاص مي دادند و در تمدن يونان باستان، آثار و نشانه هايي از وقف کتايخانه ها و مراکز آموزشي وجود دارد. در سال هاي قبل از ظهور اسلام، مصاديق وقف و فعاليت هاي خيريه در سيره پيامبران الهي مشاهده مي شود. حضرت ابراهيم خليل از پايه گذاران اوليه وقف بودند که در زمان حيات اين پيامبر نهاد هاي امدادي و خيريه اي بنيان گذاشته شد که منابع اوليه آنها از طريق وقف مي شدند. نکته قابل تأمل آن است که خيرين و نيکوکاران با اختصاص دارايي و اموال شان به صورت وقف، از مالکيت بر آن اموال براي هميشه مي گذارند و آن ها را صرف امور عام المنفعه مي کنند.

تمدن اسلامي در بها دادن به وقف تأثير قابل ملاحظه اي داشته است و الگوي اسلامي وقف باعث جلب توجه جوامع غربي شده؛ و در بسياري از کشور هاي غير اسلامي، به تبعيت از فرهنگ وقف در اسلام گام هاي بلندي در زمينه وقف دارايي ها براي اهداف بشر دوستانه و توسعه اي برداشته شده است. در حال حاضر، در آمريکاي شمالي، بسياري از بنياد هاي خيريه و مذهبي جزء اموال موقوفات هستند و ده ها هزار بنياد خيريه هم اکنون در آمريکا فعاليت دارند. دانشگاه آکسفورد تقريبأ بر اساس الگوي اسلامي وقف پايه گذاري گرديد که سابقه وقف دارايي و اموال براي توسعه مراکز آموزشي براي اولين بار در جهان اسلام متداول گرديد و دانشگاه اسلامي الازهر مصر نيز از الگوهاي موفق دانشگاه هاي جهان هست که بر پايه موقوفات بنيان گذاري شد و از زمان تأسيس تا کنون بخش عمده اي از منابع مالي اين مرکز آموزش عالي اسلامي، از طريق منابع و دارايي هاي وقف شده خيرين تأمين مي شود.

تجربه وقف در کشور هاي اسلامي نشان مي دهد که موقوفات مي توانند در تحقق اهداف مرتبط با توسعه اجتماعي و توسعه انساني ايفاي نقش کنند. براي نمونه، خدمات شهري، آموزش و پرورش، بهداشت و درمان از شاخص هاي توسعه انساني و اجتماعي هستند و گسترش فرهنگ وقف در زمينه هاي آموزش، بهداشت و رفاه اجتماعي تأثير بسزايي در ارتقاي توسعه انساني و اجتماعي دارد. در مالزي شواهد نشان مي دهد که کاربرد هاي وقف علاوه بر مصارف آن در زمينه هاي بهداشت و آموزش مصاديق زيادي از کاربرد وقف در تأسيس شرکت هاي تعاوني مسکن، شرکت هاي صنعتي، تأسيس کتابخانه ها، آزمايشگاه و مراکز پژوهشي وجود دارد که تأثير مستقيمي بر ارتقاي رشد اقتصادي و توليد ناخالص داخلي اين کشور داشته استو موارد متعددی از کاربرد وقف در کشورهای اسلامی را میتوان مشاهده کرد که کمتر در ایران مورد توجه بوده اند.

با وجود فرهنگ سازی ضعیف در حوزه وقف با هدف کارآفرینی در کشور ایران اما بزرگان ما ،همواره بر اهمیت وقف در مسیر اشتغال و کارآفرینی تاکید داشته اند و بسیار از موقوفات با این هدف ایجاد شده اند. در فتواها و دستورات مختلف دینی از مراجع عظام تقلید و رهبری معظم انقلاب نیز موارد متعددی از توجه به وقف در امور مربوط به کار و نوآوری و امور علمی مشاهده میشود.

نقش وقف در توسعه اکو سیستم کارآفرینی

برای پی بردن به اهمیت وقف به عنوان صدقه جاریه در توسعه کارآفرینی ، باید به نقش آن در جامعه اسلامی توجه فراوان داشت، اما باید دانست که این موضوع، با وجود برخورداری از قدمت زیاد، آن‌گونه که شایسته است فراگیر نشده و نقش آن در ابعاد گوناگون تا حدودی ناشناخته باقی مانده است.نکته مهم این است که وقف کارآفرینی با  موقوفات دیگر تفاوت بسیار بزرگی دارد  و آن رشد تصاعدی ارزش و اثرات این نوع وقف است .

دلیل رشد تصاعدی وقف کارآفرینی را باید در ماهیت و تعریف صحیح عبارت entrepreneurship جستجو کرد .ترجمه صحیح این عبارت در حقیقت نوارزش آفرینی است و به فرآیندی اطلاق میشود که در طی آن یک ایده نوآوارنه منجر به حل مشکلی از بخش بزرگی از مردم میشود و در نتیجه این امر ثروت فراوانی ایجاد میشود ،مشابه اتفاقی که در گوگل،آمازون و دیجی کالا رخ داده است .پس الزاما معنی این کلمه ایجاد شغل نیست بلکه ایجاد ارزش هایی است که میتواند زندگی صدها هزار نفر را بهبود بخشد و ثروت سرشار و افزاینده ایجاد کند. بنابر این وقفی که برای این فعالیت ها انجام میشود به صورت مداوم با رشد ارزش های خلق شده میتواند رشد کند و این رشد فزاینده منجر به ایجاد چرخه ای مثبت در تولید ثروت حلال میگردد و موقوفه را نیز مداوم رشد میدهد.

وقف دارای حیطه گسترده‌ای از فعالیت‌ها و اقداماتی است که اگر به‌ درستی هدایت شود، به بسیاری از نیازهای امروز اکوسیستم کارآفرینی ایران پاسخ می‌دهد و در چنین شرایطی، هیچ‌گاه جامعه ایران  با کمبودهای اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و فرهنگی روبه‌رو نخواهد شد.

برای دست‌یابی به این هدف، لازم است که هم نیازهای اکوسیستم کارآفرینی بر اساس اولویت به افکار عمومی معرفی شوند و ضمن عینی شدن ضرورت وقف، متناسب با عواطف، درک و توجه واقفان هدایت شود.

جمع بندی و پیشنهاد

در کشور ما سنت وقف همواره قدرتمند بوده است، اما این نهاد ارزشمند باید با مقتضیات روز هماهنگ شود تا بتواند اهداف متعالی خود را تامین سازد.  همان طور که در دوره ای با توجه به  نیاز بالای  کشور به مدرسه ورود مدرسه‌سازان خیر و وقف،  موجب حل مسئله شد امروز حوزه کار و خلق ثروت حلال نیز دقیقا با شرایط مشابه مواجه است.

به نظر میرسد علاوه بر کار فرهنگی برای شناخت بهتر وقف در حوزه کارآفرینی لازم است  روی قوانین تسهیل‌کننده وقف کار کنیم و علاوه بر این به برای شفافیت در قوانین و سازوکارهای نظارتی موقوفات نیز برنامه ریزی جدی انجام دهیم.

نهادهای هر جامعه تا حدود زیادی تعیین‌کننده قاعده رفتاری افراد آن جامعه هستند. با  تقویت‌ رفتارهای درست معطوف به سرمایه‌گذاری توسط نهادهایی مانند وقف ، جامعه می‌تواند با خلق ارزش های بزرگ به سمت افزایش کیفیت زندگی پیش برود.

یافتن نهادی سنتی و باستانی که در ادامه با مفاهیم دینی همراه شده و چندین قرن سابقه دارد و مشاهده ظرفیت مدرن و بسیار ثمربخش این نهاد در دنیای جدیـــد از نظر علمی و عملی بسیار مهم است.وقف یکی از همان مصادیقی است که نشان می‌دهد می‌توان در مواردی از دل سنت برای مواجهه با چالش‌ها و وضعیت مدرن، ابزارهای کارآمدی به دست آورد.

اکوسیستم کارافرینی در ایران دچار مشکل سرمایه اجتماعی برای توسعه فرهنگ و افزایش سطح بلوغ جامعه در موضوع کارآفرینی و خلق ارزش است. خصوصیت وقف به عنوان یک ساز و کار دو وجهی ،یعنی نهاد سنتی سازگار با شرایط مدرن بودن؛ و توانایی برای خلق سرمایه اجتماعی؛ سبب می‌شود تا این نهاد ظرفیت های ویژه ای برای رشد اکوسیستم کارآفرینی کشور داشته باشد که لازم است به آن پرداخته شود.

پاسخی بگذارید »

شما باید وارد شوید تا بتوانید کامنت بگذارید.